তুলনামূলক সাহিত্যৰ বিভিন্ন সম্প্ৰদায়সমূহৰ পৰিচয়

 তুলনামূলক সাহিত্যৰ বিভিন্ন সম্প্ৰদায়সমূহৰ পৰিচয়ঃ

সাম্প্ৰতিক সময়ত তুলনামূলক সাহিত্য এক বিদ্যায়তনিক বিষয় হিচাপে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাধাৰাৰ দ্বাৰা গঢ় লৈ উঠিছে। যাক আমি তুলনামূলক সাহিত্যৰ সম্প্ৰদায় বা স্কুল বুলি অভিহিত কৰিব পাৰো। এইসমূহ হৈছে একো একোটা প্ৰভাৱশালী দৃষ্টিভংগী, যিবোৰে এই ক্ষেত্রখনৰ অধ্যয়ন পদ্ধতিক নিৰ্দিষ্ট গঢ় দিছে। সেইবোৰ এনেধৰণৰ-

১. ফৰাচী স্কুল (ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ পৰা বিংশ শতিকাৰ মধ্যভাগলৈ)

    এই সম্প্ৰদায়টোক তুলনামূলক সাহিত্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক স্কুল হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই স্কুলৰ প্ৰতিষ্ঠাপক তুলনাবিদসকলৰ ভিতৰত ফাৰ্ণান্ড বাল্ডেনসপাৰ্গাৰ (Fernand Baldensperger) আৰু প’ল ভান টিঘেম(Paul Van Tieghem) অন্যতম। এইসকল ব্যক্তিৰ চিন্তাধাৰাৰ পৰাই এই স্কুলৰ বিকাশ হৈছিল।

• মূল নীতি: এই স্কুলৰ মূল নীতি হৈছে সাহিত্যিক ইতিহাস (Literary History) আৰু প্ৰভাৱৰ অধ্যয়ন (Influence Studies)। ই সাহিত্যক এক ঐতিহাসিক পৰিঘটনা হিচাপে গণ্য কৰে য'ত ৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰ মাজেৰে প্ৰসাৰিত হোৱা সম্পৰ্কৰ ধাৰাবাহিকতা অনুসন্ধান কৰিব পাৰি। অৰ্থাৎ, ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশত সাহিত্য কেনেকৈ বিয়পি পৰে আৰু সিবোৰে কিদৰে পৰস্পৰে পৰস্পৰক প্ৰভাৱ পেলায় তাক নিৰীক্ষণ কৰি অধ্যয়ন কৰা, আৰু ইয়াৰ ঐতিহাসিক প্ৰসংগ অনুধাৱন কৰা।

• পদ্ধতি: ই "ৰেপৰ্ দ ফে" (rapports de fait) বা প্ৰকৃত সম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। গৱেষকসকলে প্ৰভাৱ (influences), আহৰণ (borrowings), অভিযোজন (adaptations), অনুবাদ (translations) আৰু বিদেশত লিখক আৰু ৰচনাৰ সংগ্ৰহণ (reception) (যেনে, "জাৰ্মান ৰোমাণ্টিকতাবাদৰ ফৰাচী প্ৰতীকীবাদৰ ওপৰত প্ৰভাৱ")ক অধ্যয়ন কৰে।

• মূল ধাৰণাসমূহ: এই পদ্ধতিৰ মূল ধাৰণাসমূহ হৈছে- মূল বা আদি (Genèse), মধ্যস্থতা (Moyen) আৰু খ্যাতি/সংগ্ৰহণ (Gloire)। এই পদ্ধতি অভিজ্ঞতাভিত্তিক, ধনাত্মকবাদী আৰু ই প্ৰায়ে পশ্চিম ইউৰোপৰ সাহিত্য পৰম্পৰাক বিশেষাধিকাৰ প্ৰদান কৰে।

• সীমাবদ্ধতা: এই পদ্ধতিৰ কিছু সীমাবদ্ধতা আছে। যেনে- ই প্ৰায়ে যান্ত্ৰিক হৈ পৰে। ই প্ৰত্যক্ষ কাৰণগততা (direct causality)ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে আৰু  ই কেতিয়াবা "উৎস" (source) আৰু "গ্ৰহণকাৰী" (recipient) সংস্কৃতিৰ এক শ্ৰেণীবিভাজনক সূচায়।

২. আমেৰিকান স্কুল (বিংশ শতিকাৰ মধ্যভাগৰ পৰা)

তুলনামূলক সাহিত্যৰ আমেৰিকান স্কুল দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছৰ কালছোৱাত, প্ৰধানকৈ ফৰাচী স্কুলৰ সীমাবদ্ধতাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল।

• মূল নীতি: এই স্কুলৰ মূল নীতি হৈছে তাত্ত্বিক তুলনা (Theoretical Comparison) আৰু বিষয়সাৰগত বিশ্লেষণ (Thematics)। এই স্কুলৰ মতে, ঐতিহাসিক সম্পৰ্কৰ বাহিৰেও ইয়াৰ সৌন্দৰ্য্যাত্মক আৰু বৌদ্ধিক দিশৰ সৈতে সাহিত্যক কলা হিচাপে অধ্যয়ন কৰিব লাগে।

• পদ্ধতি: ই সমান্তৰালবাদ (parallelism) আৰু সাদৃশ্য (analogy) ক স্বীকাৰ কৰে। এই স্কুলৰ গৱেষকসকলে নিজৰ অধ্যয়নত এনে ৰচনা বা আন্দোলনৰ তুলনা কৰে যিবোৰৰ প্ৰত্যক্ষ ঐতিহাসিক সম্পৰ্ক নাই কিন্তু বিষয়বস্তু, ৰূপ বা দাৰ্শনিক চিন্তাৰ মিল আছে (যেনে, শ্বেইক্সপিয়েৰ আৰু সংস্কৃত নাটকৰ ট্ৰেজেডীৰ তুলনা)। ই সাহিত্য তত্ত্ব আৰু অন্যান্য কলা (সংগীত, চিত্ৰকলা) আৰু বিষয় (ইতিহাস, মনোবিজ্ঞান)ৰ সৈতে আন্তঃবিষয়ক পদ্ধতি (interdisciplinary approaches)ক নিজৰ অধ্যয়ন পদ্ধতিত সক্ৰিয়ভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

• মূল ধাৰণাসমূহ:  মানৱ কলাত্মক প্ৰকাশৰ ঐক্য হিচাপে ই সাহিত্যক একক (Literature is one) হিচাপে গণ্য কৰে। কেৱল তথ্য সংগ্ৰহ কৰাত গুৰুত্ব দিয়াৰ দৰে ফৰাচী স্কুলতকৈ ই অধিক ব্যাখ্যাত্মক তথা ই সাহিত্যিক ব্যাখ্যাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।

• সীমাবদ্ধতা: সমালোচকসকলে যুক্তি দিয়ে যে ই কেতিয়াবা প্ৰসংগবিহীন তুলনাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে বা অজ্ঞাতসাৰেই পশ্চিমীয় সৌন্দৰ্য্যতাবোধ বা সাহিত্যিক ৰস নীতিক (aesthetic norms) সাৰ্বজনীন কৰিব পাৰে।

৩. ছোভিয়েট / পূব ইউৰোপীয় স্কুল (বিংশ শতিকাৰ মধ্যভাগত)

এই স্কুল বা সম্প্ৰদায়টো এটা সুকীয়া মাৰ্ক্সবাদী-লেনিনবাদী চিন্তাধাৰাৰ ভিত্তিত বিকশিত হৈছিল। এই স্কুলৰ মুখ্য ব্যক্তি হৈছে ভিক্টৰ ঝিৰমুনস্কি (Viktor Zhirmunsky)।

• মূল নীতি: এই স্কুলৰ মূল নীতি হৈছে ঐতিহাসিক-প্ৰকাৰগত বিশ্লেষণ (Historical-Typological Analysis)। ই একেধৰণৰ সামাজিক-ঐতিহাসিক অৱস্থাৰ বাবে বিভিন্ন সংস্কৃতিত সাহিত্যিক পৰিঘটনাৰ সমান্তৰাল বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। অৰ্থাৎ, ইয়াৰ দ্বাৰা এনে এক পদ্ধতিক বুজোৱা হয়, যিয়ে বিভিন্ন সংস্কৃতিত একেধৰণৰ সাহিত্যিক বিষয়বস্তু বা পৰিঘটনা কেনেকৈ স্বতন্ত্ৰভাৱে বিকশিত হয় সেই বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে।

• পদ্ধতি: ই প্ৰকাৰগত সাদৃশ্য (typological resemblances)ৰ সন্ধান কৰে। ই প্ৰভাৱ অধ্যয়নতকৈ সামাজিক বিকাশৰ একে ধৰণৰ স্তৰৰ (যেনে, বিভিন্ন সংস্কৃতিত সামন্তবাদী সমাজত মহাকাব্যৰ উত্থানৰ তুলনা) প্ৰকাৰগত সাদৃশ্যৰ সন্ধান কৰে। ই উচ্চ সাহিত্যৰ লগতে জনপ্ৰিয়, লোক আৰু মৌখিক পৰম্পৰাৰ ভূমিকাক গুৰুত্ব দিয়ে।

• মূল ধাৰণা: এই স্কুলৰ মূল ধাৰণা হৈছে "টাইপ" আৰু "টাইপ'লজি"। ই বিশ্বাস কৰে যে, সাহিত্য কোনো এটা জনগোষ্ঠীৰ বস্তুগত আৰু সামাজিক ইতিহাসৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।

• সীমাবদ্ধতা: এই অধ্যয়ন পদ্ধতিৰ সীমাবদ্ধতা এয়ে যে, ই প্ৰায়ে ৰাজ্যিক মতাদৰ্শৰ দ্বাৰা সীমাবদ্ধ আছিল, যিয়ে হ্ৰাসকৰণমূলক বা ৰাজনৈতিকভাৱে নিৰ্দেশিত বিশ্লেষণলৈ (politically dictated analyses) ইয়াক লৈ যায়।

৪. "সংকট" আৰু নতুন দিশ (বিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে)

বিংশ শতিকাৰ শেষৰ দশককেইটা আছিল তুলনামূলক সাহিত্যৰ বাবে তীব্ৰ আত্ম-সমালোচনাৰ কাল। এই সময়ছোৱা আছিল ৰেনে ৱেলেকৰ ১৯৫৮ চনৰ ভাষণ "তুলনামূলক সাহিত্যৰ সংকট" আৰু পাছৰ উত্তৰ-গঠনবাদী তত্ত্বৰ দ্বাৰা চিহ্নিত এছোৱা সময়।

• মূল নীতি: এই সময়ছোৱাৰ সমালোচনাৰ মূল নীতি আছিল তাত্ত্বিক কঠোৰতা আৰু ইউৰোপকেন্দ্ৰিকতাৰ সমালোচনা। ই আগৰ বিদ্যালয়সমূহৰ ভেটি প্ৰশ্নবিদ্ধ কৰে, "সাহিত্য", "ৰাষ্ট্ৰ" আৰু "প্ৰভাৱ"ৰ দৰে পদসমূহৰ স্থিৰতাক সন্দেহৰ চকুৰে চায়।

• পদ্ধতি: ফৰাচী তত্ত্ব (বিনিৰ্মাণ, উত্তৰ-ঔপনিৱেশিকতাবাদ, নাৰীবাদ)ৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত। এই অধ্যয়ন পদ্ধতিত গায়ত্ৰী স্পিভাক আৰু এডৱাৰ্ড চেইডৰ দৰে পণ্ডিতসকলে পশ্চিমীয় পক্ষপাত, ভাষিক সাম্ৰাজ্যবাদ আৰু কেন্দ্ৰীয় সাহিত্যৰ সীমাবদ্ধতাৰ সন্মুখত প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল।

৫. সমকালীন / গোলকীয় দৃষ্টিভংগী (একবিংশ শতিকাৰ পৰা)

বৰ্তমানৰ পৰিস্থিতি বহুমুখী, কেইবাটাও সহাৱস্থানশীল আৰু পৰস্পৰে সম্পৰ্কিত দৃষ্টিভংগীৰ দ্বাৰা চিহ্নিত:

• বিশ্ব সাহিত্য: ডেভিদ ডেমৰচ (David Damrosch) আৰু ফ্ৰেংকো মৰেটিৰ ( Franco Moretti) দৰে তাত্ত্বিকসকলে ইয়াক নতুন জীৱন দিলে। ই বিশ্ব সাহিত্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। মৰেটিয়ে "নিকট পঠন"ৰ বিপৰীতে "দূৰৱৰ্তী পঠন" (ডেটাছেট বিশ্লেষণ কৰিবলৈ গণনা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা)ৰ পোষকতা কৰে।

• উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক তুলনামূলক সাহিত্য: ই এক প্ৰভাৱশালী দৃষ্টান্ত। উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক তুলনামূলক সাহিত্যই উপনিৱেশিক দেশৰ লেখকসকলে ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ প্ৰতি কেনে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে, সেই বিষয়ে চায়, আৰু বিভিন্ন উপনিবেশিক অঞ্চলৰ (যেনে লেটিন আমেৰিকা আৰু আফ্ৰিকা) সাহিত্যৰ তুলনা কৰে।

• তুলনামূলক সাংস্কৃতিক অধ্যয়ন: অধ্যয়নৰ বিষয়বস্তুক "উচ্চ সাহিত্য"ৰ বাহিৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰি মৌখিক কাহিনী, চলচ্চিত্ৰ, নতুন মাধ্যম, জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি আৰু গোলকীয় প্ৰসংগৰ ভিতৰত অন্যান্য কথন ধৰণসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।অৰ্থাৎ, ইয়াত কেৱল "উচ্চ" সাহিত্যই নহয়, বিশ্বৰ প্ৰেক্ষাপটত মৌখিক কাহিনী, চিনেমা, জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি, আৰু নতুন সংবাদ মাধ্যমৰ দৰে কথাও অধ্যয়ন কৰা হয়।

• পৰিৱেশ-সমালোচনা আৰু নতুন বস্তুবাদ: ইয়াত এক গ্ৰহীয় (a planetary) দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিভিন্ন সাহিত্যই প্ৰকৃতি, পৰিৱেশ আৰু মানৱ-অমানৱ সম্পৰ্কক কেনেদৰে উপস্থাপন কৰে তাৰ তুলনা কৰে।

• ডিজিটেল মানৱিকীবিদ্যা আৰু অনুবাদ অধ্যয়ন: ডিজিটেল সা-সঁজুলিয়ে তুলনামূলক বিশ্লেষণক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে। আনহাতে অনুবাদ অধ্যয়ন তুলনামূলক সাহিত্যৰ এক কেন্দ্ৰীয় উপ-ক্ষেত্ৰ হৈ পৰিছে, য'ত অনুবাদক কেৱল দুটা ভাষাৰ মাজৰ মধ্যস্থতাকাৰী হিচাপে নুবুজি সৃজনশীল পুনৰ্লিখন আৰু সাহিত্যিক ইতিহাসৰ এক ৰূপদানকাৰী শক্তি হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে।